Jedno z dwu pierwszych stanowisk osadniczych na ziemiach polskich przypadkowo odkryli na terenie Góry Puławskiej w roku 1894 pracownicy rosyjskiego Instytutu w Puławach podczas prac topograficznych. Pierwszym badaczem był profesor N. Krisztafowicz. Kilkudziesięcioletnie badania śladów rozmytych ognisk i szałasów pozwoliły na datowanie ich w przybliżeniu na XXVII – XVII tysiąclecia p.n.e. i zakwalifikowanie ich do tak zwanej kultury oryniackiej. Odkryte w Górze Puławskiej obozowisko „łowców mamutów” jest najdalej na północ wysuniętym, rozpoznanym jej stanowiskiem .

        Ślady pierwszych neolitycznych ludów rolniczych znaleziono na przedmieściu Puław – Włostowicach, gdzie odkryto resztki osady kultury ceramiki wstęgowej rytej. Podczas prac wykopaliskowych prowadzonych we Włostowicach odkryto w latach siedemdziesiątych XX w. otwartą bransoletę wykonaną z pręta brązowego związaną z tak zwaną kulturą trzciniecką. Jest to pierwszy wyrób metalowy z naszego terenu. Znany lubelski archeolog prof. Jan Gurba uważał, że ludy tej kultury związane były z formującą się wówczas słowiańską wspólnotą językową.

        Na III wiek naszej ery datuje się zbadane we Włostowicach cmentarzysko ludów kultury wenedzkiej, które wymieniony poprzednio prof. Gurba zaliczył do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Inaczej te znaleziska z Włostowic interpretował Kazimierz Godłowski. Pierwszą fazę łączył z tak zwaną kulturą przeworską, a drugą z wielbarską. Pierwszą tworzyli według niego Wandale, drugą również germańscy Gutowie i nieco później Gepidzi.

        O zasiedleniu terenów wchodzących w skład dzisiejszego powiatu puławskiego po okresie wielkiej wędrówki ludów aż do XII w. niewiele wiadomo. Najprawdopodobniej w latach 1273-1277 książę Kazimierz Sprawiedliwy nadał kompleks dóbr składający się ze wsi Skowiszyn, Wietrzna Góra, Wojszyn i innych zakonowi premonstratensów ze Zwierzyńca pod Krakowem. Na gruncie jednej z nich, Wietrznej Górze, wyrosła osada Kazimierz. Być może nadano jej nazwę dla uczczenia fundatora.

        W XIII w. ziemie te nosiły charakter pograniczny. Były często pustoszone najazdami Tatarów z Rusinami, Litwinów, Prusów i Jadźwingów.

        Po zjednoczeniu państwa przez Władysława Łokietka i po dobrowolnym wejściu w skład Polski części Rusi Halicko-Włodzimierskiej za Kazimierza Wielkiego, wzrosła atrakcyjność Kazimierza Dolnego. Nie ulega wątpliwości, że handel z Rusią i wytyczenie drogi handlowej z krzyżackiego Torunia przez Kazimierz i Wąwolnicę przyspieszyły rozwój tych osad. Zostały one otoczone murami i wzniesiono w nich zamki.

        W tym czasie znaczną rolę w życiu gospodarczym regionu odgrywały Kurów i Bochotnica. Wokół nich uformowała się wielka własność ziemska w ręku Śreniawity Piotra Kurowskiego - starosty i kasztelana lubelskiego. Skupił on w swoim ręku Kurów, Bochotnicę, Klementowice i liczne okoliczne wsie.

        Rozkwit gospodarczy państwa w tak zwanym „złotym wieku” Rzeczypospolitej opierał się na handlu zbożem. Głównym szlakiem jakim ówcześnie odbywał się transport towarów była Wisła. Rzeka umożliwiała dostarczanie zboża do portu w Gdańsku, a stąd dalej do Europy zachodniej. Dzięki prymatowi ówczesnej Polski w tej dziedzinie handlu nasz kraj nazywano „spichlerzem Europy”. Ta koniunktura przyczyniła się bezpośrednio do wzrostu znaczenia i dobrobytu Kazimierza Dolnego, który wyrósł na drugie miasto Lubelszczyzny. W jego cieniu rozwijała się nadrzeczna osada Puławy. Już wtedy istniały tu: magazyn solny, uczęszczana przeprawa przez Wisłę, port rzeczny oraz filia przedsiębiorstwa handlowego Samuela Edwardsa - kupca z Torunia. W latach 1650 – 1651 prowadził tu swoją działalność wielki kupiec wielobranżowy Andrzej Górski.

        Rozwój gospodarczy regionu i samych Puław został zahamowany najazdem szwedzkim zwanym potocznie „potopem”. Jesienią 1655 r. sprzymierzone ze Szwecją wojska Chmielnickiego i dowodzone przez bojara Wasyla Buturlina wojska cara dotarły do Wisły w rejonie Kazimierza i Puław. W lutym 1656 r. król Szwecji Karol X przeszedł przez Wisłę w rejonie Zastowa i po przemarszu, założył kwaterę we Włostowicach. W nocy z 17 na 18 lutego 1656 r. Szwedzi zaatakowali kwaterujące w pobliżu - wokół Gołębia, wojska Stefana Czarnieckiego. Bitwa zakończyła się porażką Polaków, częściowo rozbite oddziały zostały rozproszone i zmuszone do odwrotu. W wyniku działań wojennych uległy zniszczeniu: Kazimierz, Janowiec (zamek), Włostowice (kościół i zabudowania) oraz okoliczne wsie.

        Od początku swojego istnienia aż do powstania listopadowego Puławy były częścią składową klucza końskowolskiego. Ten zaś należał między innymi do Konińskich, Tęczyńskich, Daniłłowiczów, Opalińskich, Sieniawskich i Czartoryskich. Swą pierwszą siedzibę magnacką Puławy zawdzięczają Stanisławowi Herakliuszowi Lubomirskiemu. Był nią pałacyk wzniesiony według projektu Tylmana z Gameren, jednego z najwybitniejszych architektów polskiego baroku. Budowę rozpoczęto 15 maja 1671 r.

        Odbudowane miasteczka i wsie niedługo cieszyły się spokojem. W czasie wojny północnej Lubelszczyzna została ponownie spustoszona przez wojska króla Szwecji Karola XII. Zaś szczególne represje dotknęły ówczesnego właściciela Puław Adama Mikołaja Sieniawskiego. Za opowiedzenie się po stronie Augusta II Sasa i przyjęcie z jego rąk buławy hetmana wielkiego koronnego, spalono pałac, okoliczne wsie i osiedla.

        Dzieła odbudowy obiektów sakralnych i świeckich podjęły się Elżbieta z Lubomirskich Sieniawska i jej córka Zofia z Sieniawskich Denhoffowa. Odbudowano między innymi pałac i spichrz w Puławach, właściwie wybudowano na nowo kościoły w Końskowoli i Włostowicach oraz przebudowano pałac w Przybysławicach koło Garbowa.

        Ożenek Augusta Adama Czartoryskiego z Zofią z Sieniawskich - młodą, bezdzietną wdową po Stanisławie Denhoffie (ostatnim z polskiej linii tej rodziny) zapoczątkował „złoty wiek Puław”, a wraz z nimi całego regionu.

        Czartoryscy, jeden z potężniejszych w ówczesnej Polsce rodów, spokrewnieni z Jagiellonami, skupili wokół siebie stronnictwo polityczne zwane „Familią”, dążące do zreformowania Rzeczypospolitej.

        W 1785 r. księżna Izabela, żona Adama Kazimierza Czartoryskiego, rozpoczęła przebudowę rezydencji oraz tworzenie pierwszych elementów późniejszego zespołu pałacowo-parkowego. Wybudowano wówczas Pałac Marynki według projektu Christiana Piotra Aignera. Powstały również: Domek Grecki i Altana Chińska.

        Puławy stały się ośrodkiem politycznej opozycji o charakterze antykrólewskim. Były także centrum kulturalnym skutecznie konkurującym ze stołeczną Warszawą. Z dworem Czartoryskich związani byli między innymi pisarze: F.D. Kniaźnin, J.P. Woronicz, J.U. Niemcewicz, F. Karpiński, G. Piramowicz, malarze: J.G. Norblin i Zygmunt Vogel zwany „Ptaszkiem”. Nadwornym kapelmistrzem był Czech z pochodzenia F. Lessel.

        Dawna „Familia” przekształciła się w „Puławian”. Wśród nich czołową rolę odgrywali obok A.K. Czartoryskiego skoligaceni z nim bracia Ignacy i Stanisław Potoccy. Siedzibą pierwszego były Kurów i Klementowice, drugiego Olesin pod Kurowem. Ignacy odegrał obok Adama Kazimierza wybitną rolę przy organizacji Komisji Edukacji Narodowej, pierwszego ministerstwa oświaty, oraz w powołanym na jego wniosek Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych. Został jego prezesem, na sekretarza natomiast powołano bliskiego mu pedagoga, księdza Grzegorza Piramowicza. Ignacy Potocki w czasie Sejmu Wielkiego odegrał wybitną, jeśli nie decydującą, rolę w przygotowaniu tekstu Konstytucji 3 Maja. To za poparcie dla Konstytucji, walkę w jej obronie, za wsparcie, także finansowe, insurekcji kościuszkowskiej spadły na nich carskie represje. Puławy i okoliczne miejscowości zostały zniszczone i zdewastowane przez wojska rosyjskie.

        Przed gniewem carycy Katarzyny II uszli wszyscy wybitni politycy niepodległościowi, szukając schronienia poza granicami rozszarpanej zaborami Polski. A.K. Czartoryski znalazł schronienie w Austrii. Jego dobra zostały skonfiskowane przez Rosjan. Aby je odzyskać trzeba było wysłać do Petersburga synów - Adama Jerzego i Konstantego w charakterze zakładników.

        Ostatecznie po trzecim rozbiorze Puławy wraz z terenami, które w przyszłości miały utworzyć nasz powiat, znalazły się w zaborze austriackim. 20 czerwca 1795 r. do zdewastowanych i opustoszałych Puław wróciła ks. Izabela. Odrzuciła sugestię, aby gdzie indziej szukać siedziby. Z charakterystyczną dla siebie energią i konsekwencją przystąpiła do odbudowy zniszczonego pałacu oraz wzniosła Świątynię Sybilli, Domek Gotycki, Bramę Rzymską, Domek Żółty (Aleksandryjski) oraz Kaplicę Pałacową zbudowaną na kształt rzymskiego Panteonu (dzisiejszy kościół „na górce”). Ówczesną działalność kulturalną księżnej cechował silny patriotyzm. Zaowocowało to utworzeniem pierwszego polskiego muzeum w Świątyni Sybilli i Domku Gotyckim. Wielka znawczyni i miłośniczka sztuki ogrodowej przekształciła puławski park w angielski ogród widokowy, w ten sposób puławska rezydencja zyskała swój ostateczny kształt.

        Przez teren stanowiący obszar dzisiejszego powiatu puławskiego przetoczyły się działania wojenne końca XVIII i pierwszych lat XIX w. pustosząc je i degradując. Prawdziwą katastrofą dla Puław jako ośrodka życia kulturalnego i w znacznie mniejszym już stopniu politycznego, było powstanie listopadowe. W jego wyniku skonfiskowano dobra prezesa Rządu Narodowego ks. A.J. Czartoryskiego. Skończył się trwający równo sto lat „złoty wiek” Czartoryskich.

        Do 1842 r. dobra puławsko-końskowolskie znajdowały się we władaniu Komisji Rządowej Przychodów Skarbu. W tymże roku zdecydowano o przeniesieniu do Puław z Warszawy Aleksandryjskiego Instytutu Wychowania Panien, który ostatecznie rozpoczął działalność w 1844 r., po dostosowaniu do jego potrzeb budynków osady pałacowej .

        Tuż przed powstaniem styczniowym decyzją Aleksandra margrabiego Wielopolskiego z przeniesionych z Warszawy placówek oświatowych Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie i Gimnazjum Realnego oraz zlikwidowanych Warszawskiej Szkoły Farmaceutycznej i Instytutu Szlacheckiego utworzono w Puławach, zwanych wówczas oficjalnie Nową Aleksandrią, Instytut Politechniczny i Rolniczo - Leśny.

        Wśród słuchaczy, którzy podjęli tu studia, była liczna grupa mająca za sobą działalność spiskową. Tak więc Wielopolski przyczynił się, wbrew swoim zamiarom, do powstania na prowincji liczącego się i prężnego ośrodka konspiracyjnego. Obok struktury powstańczej działającej w Instytucie na czele z Władysławem Pankowskim i Karolem Świdzińskim, istniała w naszej miejscowości druga - z Ignacym Frejem i dr Ksawerym Pasiutewiczem. Puławy jako jedyne w całym byłym Królestwie Polskim posiadały taką podwójną organizację. Obok Puław ogniskami działalności spiskowej były miejscowości: Kazimierz, Końskowola, Kurów, Opole, Pożóg, Puławska Wieś (dziś część miasta Puławy), Wąwolnica i Włostowice.

        W pierwszym okresie powstania oddział „Puławiaków”, złożony głównie ze studentów Instytutu z komisarzem cywilnym i wojskowym na województwo lubelskie Leonem Frankowskim, zajął miasteczko Kazimierz. Od 24 stycznia do 1 lutego istniała tu tak zwana „republika powstańcza”, jedyne tego rodzaju zjawisko. Przez tydzień funkcjonował tu wolny od zaborców skrawek Polski. Nieopodal Żyrzyna 8 sierpnia 1863 r. pułkownik Michał Heidenreich de Henig „Kruk” zadał największą w okresie powstania klęskę Rosjanom. Wydarzenie to odbiło się szerokim echem w całej Europie.

        Po upadku powstania odebrano prawa miejskie okolicznym miasteczkom. Utraciły je Baranów, Janowiec, Kazimierz, Kurów, Końskowola, Markuszów, Wąwolnica.

        W 1869 r. w Puławach, w miejsce polskiego, ulokowano rosyjski Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa. Była to druga w całym Cesarstwie Rosyjskim placówka nieuniwersytecka, o tak szerokim profilu zadań. Sam Instytut, a jeszcze bardziej podległe mu majątki, między innymi w Końskowoli, oddziaływały na życie społeczne i gospodarcze miasta i okolicznych osiedli. Aktywizacji życia gospodarczego w powiecie sprzyjało oddanie w 1877 r. do użytku kolei łączącej Warszawę z Lublinem. Nad bezpieczeństwem władzy i „ładem prawnym” czuwał garnizon w Puławach liczący dwa pułki piechoty, baterię dział i sotnię kozaków oraz załoga twierdzy w Dęblinie.

Wydarzeniem, które wstrząsnęło imperium carów w początkach XX w. była rewolucja

        1905 r. Dla większości Polaków nosiła ona charakter „czwartego powstania”, z którym wiązali realizację wielu postulatów, m.in. nauczania języka polskiego w szkołach. Do działań rewolucyjnych włączyło się radykalne środowisko studentów puławskiego Instytutu, mieszkańcy osiedli, wsi i folwarków. Zbuntował się także rosyjski garnizon w Puławach. Była to jedyna na terenie byłego Królestwa Polskiego próba powstania w carskiej armii.

W 1906 r. car Mikołaj II nadał Puławom (Nowej Aleksandrii) prawa miejskie.

Narastające sprzeczności w Europie doprowadziły do wybuchu I wojny światowej.

        Od samego początku powiat puławski znalazł się na linii ognia. Przez jego południową część przeszła ofensywa I armii austro-węgierskiej pod dowództwem generała Dankla posuwającej się na Lublin. Choć powstrzymano ją w dniach 23-25 sierpnia w wyniku bitwy pod Kraśnikiem, to długotrwałe walki spustoszyły Opole Lubelskie i okoliczne wsie i osiedla.

        W wyniku ostrzału artyleryjskiego i pierwszych w historii bombardowań z powietrza ze strony wojsk państw centralnych bardzo ucierpiały Puławy i Dęblin wraz z twierdzą. W trakcie działań wojennych wojska rosyjskie wybudowały w naszym mieście dwa pierwsze „stałe” mosty. Po przegranych operacjach na zachód od linii Wisły cofające się oddziały carskie zniszczyły je.

        Z Puławami związana była inicjatywa utworzenia u boku Rosji polskich oddziałów-Legionu Polskiego. Ponieważ miejscem ich formowania były Puławy, potocznie nazywano je Legionem Puławskim. Nad przedsięwzięciem tym patronat objęła Narodowa Demokracja.

        Stosując taktykę „spalonej ziemi”, specjalne oddziały carskie po przeprowadzeniu ewakuacji ludności cywilnej podpalały zabudowania opuszczonych miast, miasteczek, wsi i osiedli. Podpalono między innym Puławy, Dęblin z twierdzą oraz Kazimierz.

        Po zajęciu powiatu przez wojska austro-węgierskie znalazł się on pod ich okupacją w ramach Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego z siedzibą w Lublinie. Powiat przemianowano na obwód, zatrzymując w języku potocznym jego tradycyjną nazwę. Spolszczono administrację, szkołę i sądy. 19 maja 1916 r. oficjalnie przywrócono tradycyjną nazwę Puławy. Już w grudniu 1915 r. zaczęto tworzyć w powiecie i mieście tajną Polską Organizację Wojskową. Jej organizatorem i wybitnym działaczem był Władysław Szczypa. W dziejach miasta i terenów nadrzecznych ważnym wydarzeniem było otwarcie 8. X. 1916 r., przez arcyksięcia Ferdynanda, mostu z charakterystyczną bramą wjazdową. Został on zastąpiony 20.X. 1934 roku przez most żelazny stojący do dzisiaj. Innym ważnym wydarzeniem było utworzenie w miejsce rosyjskiego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Był on w odróżnieniu od swojego poprzednika placówką wyłącznie badawczą. Jego pierwszym dyrektorem był prof. Leon Marchlewski . 2 listopada 1918 r. członkowie POW rozbroili garnizon zaborców w Puławach. Równocześnie uwolniono od nich cały powiat puławski. Fakt ten nie kończy zmagań zbrojnych o niepodległość na tych terenach. Niepodległość trzeba było obronić i szablą wykreślić granicę Rzeczypospolitej.

        Najpoważniejsze zagrożenie stanowił pochód Robotniczo - Chłopskiej Armii Czerwonej poprzez zniszczone działaniami wojennymi i wieloletnią niewolą ziemie polskie do zachodniej Europy. To z biblioteki puławskiego Instytutu 15 sierpnia 1920 r. wyszedł pamiętny rozkaz marszałka Józefa Piłsudskiego rozpoczynający ofensywę znad Wieprza, która rozstrzygnęła losy tej wojny, państwa, a także Europy.

        Po zakończeniu działań wojennych powiat puławski nadal pozostał regionem rolniczym odróżniającym się od innych tego typu terenów jedynie funkcjonowaniem Instytutu z jego majątkami. Nosił on teraz miano Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego (PINGW), który, już w początkach swojego działania, odniósł międzynarodowy sukces - uruchomiono wytwórnię surowicy przeciwksięgosuszowej w przystosowanej do tego celu dawnej leśniczówce Michałówka pod Puławami. Dzięki jej działalności opanowano tę groźną epidemię.

        Podobnie jak w innych regionach, ze wszystkich osiągnięć w powiecie puławskim okresu dwudziestolecia międzywojennego na pierwsze miejsce wysunąć należy działalność polskiej szkoły. To dzięki niej wychowano patriotyczne pokolenie Polaków, które zdało najtrudniejszy egzamin w czasie II Wojny Światowej i okupacji sowieckiej.

        Powiat nasz wyróżniał się aktywnością organizacji młodzieżowych, takich jak harcerstwo „Strzelec”, a w środowisku wiejskim Związek Młodzieży Wiejskiej „Wici”. Kształtowały one świadomość narodową i wrażliwość społeczną.

        Pierwsze lata powojenne, a później kryzys lat trzydziestych nie sprzyjały rozwojowi życia gospodarczego. Przez wiele lat największym zakładem w Puławach była stocznia i warsztaty portowe należące do Państwowego Zakładu Dróg Wodnych. Wśród obiektów przemysłowych powiatu przeważały małe i średnie pod względem produkcji i zatrudnienia. Wśród większych wymienić należy cukrownie w Garbowie i Opolu Lubelskim. Przyszłość wiązano z włączeniem powiatu w ramy Centralnego Okręgu Przemysłowego. Na przedmieściu Puław - Wólce Profeckiej rozpoczęto budowę fabryki żelatyny. Produkcję oparto na oryginalnej polskiej technologii. Rozpoczęto również przygotowania do budowy dużych zakładów przemysłu chemicznego. Inwestorem były Zjednoczone Zakłady Materiałów Wybuchowych i Azotu – Spółka Akcyjna. W pobliskiej Wólce Gołębskiej zamierzano wybudować oddział firmy obuwniczej „Bata” ze Zlina w Czechosłowacji, wraz z garbarnią i portem rzecznym. Zamierzano wybudować drugą puławską dzielnicę przemysłową we Włostowicach na tak zwanych „piaskach”. Poczyniono pierwsze kroki zmierzające do wykupu potrzebnych pod inwestycję gruntów.

        W Poniatowej wzniesiono zakład będący filią Państwowych zakładów Tele i Radiotechnicznych. Wyposażanie fabryki w park maszynowy przerwała wojna. W Nałęczowie zaczęto przygotowania do budowy przedsiębiorstwa produkcji samochodów na licencji francuskiej firmy „Renault”.

        W połowie 1939 r. nastąpiło gwałtowne pogorszenie się stosunków międzynarodowych grożące wybuchem wojny. W związku ze zbliżającym się niebezpieczeństwem rząd polski podjął szereg działań, m.in. planowano przenieść na teren powiatu puławskiego siedziby Ministerstwa Spraw Zagranicznych i ambasad w sytuacji zagrożenia stolicy. W celu uzgodnienia sposobu przeprowadzenia tej operacji w maju 1939 r. delegowano kapitana Barańskiego z MSZ na rozmowy z ówczesnym starostą puławskim Alojzym Kaczmarczykiem.

        Z terenu okupowanej przez Niemców Czechosłowacji do Dęblina 19 marca i 1 czerwca przylecieli lotnicy. Wkrótce zebrała się grupa 93 pilotów, których przyjęto do wojska polskiego w charakterze oficerów kontraktowych. Wśród nich, przyszły as polskiego lotnictwa w Wielkiej Brytanii Józef Frantiŝek.

        Mieszkańcy powiatu puławskiego o wybuchu wojny dowiedzieli się o godzinie 800 z komunikatu radiowego. Niemal natychmiast zaczęły działać przeciwlotnicze punkty obserwacyjne, sanitarne i informacyjne. W ich działalność włączyli się harcerze. Złudne poczucie bezpieczeństwa wynikające ze znacznej odległości od frontów zostało przekreślone już pierwszego dnia wojny bombardowaniem mostów i pasów startowych w Dęblinie. Od tego dnia lotnictwo niemieckie spopielało miasta, miasteczka, osiedla i wsie. Z premedytacją niszczono zabytki historyczne, m.in. kościół parafialny (dawna kaplica Czartoryskich) oraz Pałac Marynki w Puławach. Dnia 9 września unicestwiono, używając ówczesnego słownictwa niemieckiego „totalnie”, miasteczko Kurów. Dowódca II Brygady Pancerno-Motorowej pułkownik Stefan Rowecki (późniejszy Komendant Główny Armii Krajowej - „Grot”), stacjonujący wówczas w Kurowskim dworze tak o tym napisał pod wyżej wymienioną datą: „Dziś był nalot na Kurów. Cała miejscowość spalona do gruntu”.

        Po przegraniu bitwy granicznej stało się jasne, że rejon środkowej Wisły i leżące za nią tereny naszego powiatu będą w krótkim czasie obiektem działań wojennych. Od 5 września dowództwo świeżo powołanej Armii Lublin rozpoczęło organizację obrony środkowej Wisły. W jej ramach Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa objęła odcinek od Dęblina do Solca. 10 września obronę od Dęblina do Kazimierza przejęły jednostki 39. dywizji piechoty rezerwy pod dowództwem generała brygady Bruno Olbrychta, a oddziały Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej przeszły w rejon Solca. W związku ze sforsowaniem Wisły przez Niemców pod Maciejowicami i Annopolem broniące rejonu Puław oddziały polskie opuściły go bez walki.

        Spośród wielu wydarzeń związanych z kampanią wrześniową na terenie powiatu puławskiego wymienić należy dwa epizody. Pierwszy to pobyt w Nałęczowie i Kazimierzu agend Ministerstwa Spraw Zagranicznych i ambasad w dniach 5 i 6 września.

        Drugi to wkład mieszkańców powiatu puławskiego w ratowanie skarbów wawelskich. 9 września kapitan Marian Śliwiński rodowity Puławiak, wraz z 5 marynarzami przyholował do Kazimierza, motorowcem „Paweł”, galar nr 10426. Znajdowało się na nim 20 skrzyń i 8 okrągłych pudeł zawierających skarby narodowe, między innymi Szczerbiec, arrasy, zbroje i pamiątki po Janie III Sobieskim. Stąd przy pomocy miejscowych patriotów z kierownikiem poczty Leopoldem Piszem na czele oraz chłopami z pobliskich wsi rozpoczęły one swój tułaczy szlak, który zawiódł je aż do Kanady.

        Zanim umilkły ostatnie strzały w kampanii wrześniowej „rycerski” Wehrmacht dokonał masakry we wsi Szczuczki, gmina Karczmiska. Zatrzymano 84 osoby, w tym 47 mieszkańców wsi, zamknięto w drewnianym budynku szkoły. Został on ostrzelany z dział i karabinów maszynowych. Wszyscy zamknięci w szkole spłonęli razem z nią. Przyszła okupacja, a wraz z nią ciąg zbrodni wypełniający niemal każdy dzień i noc.

Okupanci podporządkowali całe życie zajętych terenów potrzebom gospodarczym III Rzeszy. Nałożono na ludność wiejską obowiązek dostarczania żywności w ramach tak zwanych „kontyngentów”. Opornych więziono między innymi w Kazimierzu Dolnym, zsyłano do obozów koncentracyjnych na Majdanku, w Oświęcimiu i innych. Nad wypełnianiem obowiązków wobec III Rzeszy i przestrzeganiem „porządku” czuwał od lutego 1940 r. aż do końca okupacji starosta Alfred Brandt.        Zniszczono strukturę Instytutu i przekształcono go w Rolniczy Zakład Badawczy Generalnego Gubernatorstwa w Puławach – Landwirtschaftliche Forschungsanstalt Generalgouvernements in Pulawy. Przeprowadzono „ostateczne rozwiązanie” kwestii żydowskiej. Już 28 grudnia 1939 r. przestała istnieć żydowska społeczność Puław. Następnie zlikwidowano getta w pozostałych miejscowościach powiatu: w Kazimierzu Dolnym, Końskowoli, Opolu Lubelskim oraz obóz dla Żydów w Poniatowej.

        Podobnie jak w innych rejonach okupowanej Polski podjęto nierówną walkę z Niemcami. Wkrótce powiat stał się prawdziwym ośrodkiem konspiracji. W samych Puławach dominował Związek Walki Zbrojnej, który potem przekształcił się w Armię Krajową. Na terenie powiatu bardzo silną pozycję obok Armii Krajowej miały Bataliony Chłopskie.

Bezwzględna walka z polskością i Polakami obfitowała w liczne akty ludobójstwa.

18 listopada 1942 r. na Powiślu miała miejsce pacyfikacja wsi leżących pomiędzy Puławami, a Kazimierzem. Data ta przeszła do historii jako „krwawa środa”. Zamordowano wtedy około 100 osób, w tym mieszkańców Kazimierza i Bochotnicy. 22 listopada tegoż roku wymordowano 84 mieszkańców Kolonii Zbędowice, w tym starców, kobiety i dzieci. 9 lipca 1943 r. spacyfikowano wieś Barłogi. Głęboko wbiła się w pamięć dokonana 17 stycznia 1944 r. na wale wiślanym w Puławach egzekucja 35 więźniów przywiezionych z zamku w Lublinie.

        Jeszcze podczas okupacji rozgorzała walka między utworzoną i popieraną przez Związek Sowiecki Polską Partią Robotniczą i jej „zbrojnym ramieniem” - Armią Ludową, a podziemiem niepodległościowym, zwanym potocznie prolondyńskim o władzę i przyszły kształt Polski. Armia Ludowa w ramach wprowadzania „nowego ładu” i „walki z reakcją” przeprowadziła na terenie naszego powiatu wiele akcji. Oddział pod dowództwem Rosjanina Mikołaja Paramonowa „Dąbrowskiego” zamordował Alfonsa Faściszewskiego, który był zastępcą szefa Kierownictwa Dywersji (Kedyw) AK na województwo lubelskie. Natomiast podwładni „Cienia” Bolesława Kazimiraka vel Kowalskiego podstępnie wymordowali 4 maja 1944 roku pod Owczarnią żołnierzy AK z oddziału „Hektora” Jana Zdzisława Targosińskiego. Po wojnie skutecznie wprowadzaniem „nowego porządku” zajmował się cieszący się zasłużenie złą sławą Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Puławach, który miał swoją siedzibę w dzisiejszym budynku Wojskowej Komendy Uzupełnień w Puławach. 25 lipca 1944 r. sowieckie oddziały 2. Armii Pancernej i piechoty 28. Armii Gwardii
przy współudziale partyzantów, głównie z AK, wyzwoliły Puławy. Mniej więcej w tym samym czasie usunięto Niemców z pozostałych części powiatu puławskiego. Tereny leżące nad Wisłą do połowy stycznia 1945 r. znalazły się w strefie przyfrontowej. Siedzibą starostwa był pałac w Olesinie obok Kurowa. Pierwszym po II wojnie starostą został Stefan Lewtak cieszący się bardzo złą sławą. Obwiniano go o udział w masakrze „akowców” pod Owczarnią oraz o inicjatywę spalenia Wąwolnicy. Pacyfikowali więc nie tylko Niemcy.

        Terrorowi próbowało się przeciwstawić podziemie niepodległościowe. Na terenie powiatu puławskiego działały dwa zgrupowania Wolności i Niepodległości, na południu „Zapory” Hieronima Dekutowskiego, a na północy „Orlika” Mariana Bernaciaka. Ten ostatni 24 kwietnia 1945 r. rozbił więzienie PUBP w Puławach, uwalniając 107 więźniów w tym 6 kobiet.

        To samo zgrupowanie stoczyło miesiąc później, 24 maja, jedną z największych, jeśli nie największą, bitwę niepodległościowego podziemia z siłami „nowego porządku” składającymi się z jednostek NKWD (Narodnyj Komissariat Wnutriennyh Dieł – Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), oddziałów wydzielonych z 4. Dywizji Piechoty, grup operacyjnych Urzędu Bezpieczeństwa i Milicji Obywatelskiej w Lesie Stockim w okolicach tragicznej Kolonii Zbędowice. Starcie to zakończyło się całkowitą klęską oddziałów „władzy ludowej”. „Orlik” uszedł z pułapki. W starciu zginęło 10 funkcjonariuszy UB i MO oraz 62 oficerów i żołnierzy NKWD.

        W wyniku szeregu reform - „walk” przykładowo o handel i kolektywizację rolnictwa zniszczono w znacznym stopniu tradycyjne struktury gospodarki, a co za tym idzie także społeczne. Na te przemiany nakładała się dominująca dążność większości społeczeństwa do zwykłej normalności. Z niej, a nie z aprobaty „nowego porządku” wyrastały ofiarność i liczne lokalne sukcesy.

        Przełomem w życiu gospodarczym miasta, powiatu i terenów do niego przyległych było wybudowanie Zakładów Azotowych. W marcu 1966 r. uruchomiono pierwsze instalacje technologiczne. Zakłady wyszły obronną ręką z okresu burzliwych przemian ostatnich lat i do dzisiaj są miejscem pracy dla kilku tysięcy mieszkańców naszego regionu.

        Od drugiej połowy XIX wieku Puławy są ośrodkiem nauk rolniczych. Obecnie działają tu: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy, Instytut Sadownictwa i Kwiaciarstwa – Oddział Pszczelnictwa, Instytut Nawozów Sztucznych, Państwowy Instytut Weterynaryjny – Państwowy Instytut Badawczy. Ta ostatnia placówka jest dziś prawdziwą wizytówką naszego regionu i często gości w różnych środkach masowego przekazu. W ostatnim okresie głośno o niej było z powodu chorób: BSE i ptasiej grypy.




Powstanie powiatu i jego przemiany.



        Powiat i urząd starosty sięgają swoimi początkami średniowiecza, a konkretnie rozbicia dzielnicowego. Powiat, inaczej niż dziś, był ziemskim okręgiem sądowym o charakterze wiecowym. Ówczesne terytorium kraju dzieliło się na ziemie lub województwa.

        Pojawienie się urzędu starosty na ziemiach polskich związane jest z Wacławem Czeskim, ten obejmując władzę w Małopolsce mianował swoich starostów (Capitanei). Następnie powołał ich w pozostałych dzielnicach. Zajmowali się oni wykonywaniem w imieniu króla poleceń i zarządzeń.

        Na terenie dzisiejszego powiatu puławskiego najwcześniej utworzono ziemski okręg sądowy w Kurowie. Było to wówczas, jak i potem, miasto prywatne. Na wniosek kolejnego właściciela król Kazimierz Jagiellończyk nadał mu w 1452 r. nowy przywilej lokacyjny. Powiat kurowski był małą jednostką obejmującą gród (castrum) kurowski i kilkanaście okolicznych wsi położonych w dolinach małych, prawobrzeżnych dopływów Wisły. Powiat ten nosił charakter wyłącznie sądowy. Do Kurowa pozywano szlachtę na tak zwane „roczki”. Powiat ten został zlikwidowany, w 1465 r. przez podkomorzego lubelskiego na polecenie króla. Na mocy tego postanowienia wszystkie sądy ziemskie miały odbywać się w Lublinie. W XV w. istniał, jako pewien ewenement, sąd kasztelana lubelskiego w Wąwolnicy nad drobną szlachtą inaczej zwaną zaściankową. Zamieszkiwała ona licznie zachodnią część Lubelszczyzny. Ponieważ właściwość sądu była ściśle związana z osobą, a nie z terytorium nie istniała osobna jednostka sądowo-administracyjna w Wąwolnicy. Według przekazu Jana Długosza król Kazimierz Jagiellończyk ustanowił na Sejmie Piotrkowskim z 1474 r. w ziemi lubelskiej województwo. W jego składzie znalazły się ziemie późniejszego powiatu puławskiego. Podległość administracyjna tych terenów do Lublina dotrwała do rozbiorów i Sejmu Wielkiego.

        Po trzecim rozbiorze i upadku pierwszej Rzeczypospolitej ziemie przyszłego powiatu puławskiego znalazły się pod władaniem Austrii jako tak zwana Galicja Zachodnia. Zgodnie z wydanym przez cesarza Franciszka II patentem, z 21. III 1796 r., o objęciu jej w posiadanie w lipcu tegoż roku ogłoszono podział Lubelszczyzny na 6 cyrkułów. Wśród nich był lubelski. Urząd cyrkularny miał szerokie kompetencje. Na czele cyrkułu stał starosta. Podlegali mu komisarze cyrkularni oraz niższy personel kancelaryjno-kasowy. W celu ułatwienia ludności rozległych cyrkułów kontaktów z władzami lokalnymi każdy z nich podzielono na trzy okręgi (Kreise). Na czele okręgu stał komisarz okręgowy (Kreiskommisäre). Siedzibą takiego okręgu został Kazimierz Dolny.

        Wojna 1809 r. i pokój zawarty 14. X. 1809r. w zamku Schönbrunn spowodowały wchłonięcie Galicji Zachodniej przez Księstwo Warszawskie. Dekretem króla saskiego i wielkiego księcia warszawskiego Fryderyka Augusta z 17. IV. 1810r. utworzono departament lubelski. Ten z kolei składał się z 10 powiatów. Jednym z nich był powiat kazimierski. Przyjęty w Księstwie podział administracyjny był wzorowany na Francji. Zgodnie z przyjętą w systemie napoleońskim zasadą centralizacji cała władza w departamencie spoczywała w rękach prefekta, a w powiecie podprefekta.

        Wraz z powstaniem Królestwa Polskiego w wyniku pokoju wiedeńskiego zmieniła się struktura administracyjna. Z departamentu utworzono województwo lubelskie, które podzielona na cztery obwody. W obwodzie lubelskim obok powiatów lubelskiego, lubartowskiego znalazł się również kazimierski. Po powstaniu listopadowym powołano gubernię lubelską. Uległ likwidacji powiat kazimierski.

        W okresie powstania styczniowego władze państwa posługiwały się podziałem administracyjnym na 8 województw oraz na powiaty i okręgi. Po powstaniu styczniowym ukazem carskim z grudnia 1866 r. utworzono w miejsce 5 guberni 10 mniejszych. Wśród nich była gubernia lubelska podzielona na powiaty. Odpowiadały one mniej więcej dotychczasowym okręgom sądowym (powiatom sądowo-wyborczym sprzed 1842 r.). W podziale tym uwzględniono zmiany w urbanizacji Lubelszczyzny. Puławy (Nowa Aleksandria) stały się stolicą powiatu, mimo, że nie posiadały praw miejskich, zastępując Kazimierz Dolny.

        Na początku 1867 r. Komitet Urządzający wprowadził podział na powiaty i gminy. Wśród nich znalazł się powiat Puławy (Nowa Aleksandria) z dziewięcioma miastami: Baranów, Bobrowniki, Józefów n. Wisłą, Kazimierz, Końskowola, Kurów, Markuszów, Opole, Wąwolnica oraz siedemnastoma gminami wiejskimi: Baranów, Celejów, Drzewce, Garbów, Godów, Dęblin (Iwanowskoje Sieło), Józefów nad Wisłą, Kamień, Karczmiska, Kowala, Kurów, Opole, Puławy (Nowa Aleksandria), Szczekarków, Wronów, Zastaw, Żyrzyn.

        Po powstaniu styczniowym władze carskie powróciły do projektu pozbawienia większości miasteczek rolniczych ustroju miejskiego. Tłumaczono, iż degradacja ich wynikała z powodu nieznacznej liczby mieszkańców, małego rozwoju przemysłu i niedostateczności dochodów, dlatego w rzeczywistości nie mają znaczenia miast. W powiecie puławskim prawa te utraciły Baranów, Bobrowniki, Józefów nad Wisłą, Kazimierz, Końskowola, Kurów, Markuszów, Opole, Wąwolnica.

        Po zajęciu przez wojska austro-węgierskie Lubelszczyzny powołano komendy obwodowe, w tym w Puławach. Na mocy rozporządzenia naczelnego wodza armii z dnia 25. VIII. 1915 r. utworzono generał - gubernatorstwo wojskowe. Od 1. X.1915 r. aż do końca wojny jego siedzibą był Lublin. Granicę między okupacją niemiecką a austro-węgierską oparto o rzekę Wieprz, Tyśmienice i dalej aż o Bug. Skutkiem takiej sytuacji było m.in. przekazanie przez Austro-Węgry Niemcom należącej do powiatu puławskiego twierdzy Dęblin wraz z całą gminą Ireną .

        Na czele komendy obwodu, potocznie zwanego powiatem, stał komendant, który był oficerem najczęściej w stopniu podpułkownika. Miał do pomocy zastępcę oraz adiutanta. Podlegały mu dwa osobne oddziały administracyjny i sprawiedliwości. Na czele pierwszego stał komisarz cywilny. Podlegały mu sprawy związane z funkcjonowaniem urzędu cywilnego i skarbowego. Drugi był właściwie sądem. Komendantem w Puławach został ppłk Romanowski. Organami pomocniczymi były komendy stacji etapowych i komendy posterunków żandarmerii. Używano ich do wykonywania przepisów i zarządzeń.

        Jesienią 1917 r. ogłoszono zasady organizacji samorządu powiatowego. Jego podstawowym zadaniem miało być dbanie o rozwój gospodarczy i kulturalny oraz opiekę zdrowotną na terenie powiatu. Organami samorządu były: sejmik powiatowy, wydział powiatowy i przewodniczący. Tym ostatnim był najczęściej komendant obwodu. Niekiedy tą funkcję pełnił w zastępstwie komisarz cywilny.

Po odzyskaniu niepodległości utrzymano w dużej mierze podział administracyjny na dotychczasowych zasadach. Początkowo do kierowania administracją powiatową powołano tak zwanych komisarzy ludowych. Reprezentowali oni władzę centralną w terenie, kierowali pracą urzędów powiatowych oraz z upoważnienia Ministra Spraw Wewnętrznych czuwali nad bezpieczeństwem powiatu. Rozporządzeniem Rady Ministrów z sierpnia 1919 r. o tymczasowej organizacji powiatowych władz administracyjnych, urzędy powiatowe przekształcono w starostwa. Na ich czele postawiono starostów mianowanych przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Stali oni jednocześnie na czelne administracji państwowej i samorządowej. W Puławach komisarzem ludowym mianowany został 6. XII. 1918 r. Zygmunt Skrzyński, który następnie został pierwszym starostą w Puławach. W skład powiatu Puławy zgodnie z danymi na dzień 1. IV.1931 weszły dwie gminy miejskie Puławy i Kazimierz Dolny oraz 17 gmin wiejskich: Baranów, Celejów - siedziba Wierzchoniów, Garbów, Godów, Gołąb, Irena, Kamień, Karczmiska, Końskowola, Kurów, Markuszów, Nałęczów, Opole, Rybitwy – siedziba Józefów, Szczekarków – siedziba Wilków, Wąwolnica, Żyrzyn. W skład tych gmin wchodziło 370 sołectw. Ówczesny powiat puławski miał największą na Lubelszczyźnie gęstość zaludnienia 102 osoby na km2. Jako jedyny z województwa podporządkowany został Dowództwu Okręgu Korpusu Warszawa ze względu na Dęblin i związany z nim węzeł lotnisk. Tuż przed II Wojną Światową na mocy ustawy z 9. IV. 1938 r. wyłączono z dniem 1 kwietnia gminę Irenę z twierdzą Dęblin i włączono je do województwa warszawskiego.

        Po ustaniu działań wojennych powiat znalazł się pod okupacją wojskową i był podporządkowany 10 armii gen. Waltera von Reichenau. Po utworzeniu 26 X 1939 r. Generalnego Gubernatorstwa wśród powiatów (Kreise) powołanego dystryktu lubelskiego znalazł się również puławski. Włączono do niego 8 gmin w części północnej (Kłoczew, Łysobyki, Ryki, Stężyca, Trojanów, Ułęż, Wielkie i Michów) oraz jedną w części południowej – Chodel. Według oficjalnych danych zawartych w „Podręczniku dla Generalnego Gubernatorstwa” Max’a Freiherr du Prel powiat puławski zajmował 2264,65 km2 i liczył 236637 mieszkańców w tym 214627 Polaków, 21711 Żydów, 278 Niemców, resztę – 21 osób stanowić mieli Ukraińcy. Samo miasto Puławy obejmować miało 2609 ha i liczyło 12222 mieszkańców. Podziału administracyjnego wprowadzonego przez okupanta nie honorowało polskie podziemie. Dla nich Rzeczpospolita istniała w swoim kształcie prawnym i administracyjnym sprzed wojny. Pierwszym niemieckim starostą (Kreishauptmann) został Trampedach a po nim od lutego 1940 r. Alfred Brand, który ten urząd sprawował do końca okupacji w lipcu 1944 r.

        Po ustaniu walk przywrócono przedwojenny podział administracyjny. Pierwszym powojennym starostą został Stefan Lewtak. Wkrótce rozpoczęły się zmiany. Już w czerwcu 1947 r. położoną na lewym brzegu Wisły gromadę Kępa Piotrowińska i kolonię Kaliszany-Herliczko wyłączono z naszego powiatu i przyłączono do iłżeckiego w województwie kieleckim.

        Według stanu na dzień listopada 1952 r. powiat Puławy składał się z dwu miast Puławy i Kazimierz Dolny oraz 16 gmin wiejskich: Baranów, Celejów, Garbów, Godów - siedziba Skoków, Gołąb, Kamień, Karczmiska, Końskowola, Kurów, Markuszów, Nałęczów, Opole Lubelskie, Rybitwy, Szczekarków - siedziba Urzędów, Wąwolnica, Żyrzyn.

        Pierwszym od zakończenia wojny nabytkiem terytorialnym powiatu puławskiego było włączenie do niego terenów gmin Janowiec, Góra Puławska, Trzcianki, Zarzecze i Bronowice, które dotychczas należały do powiatu kozienickiego województwa kieleckiego. Zmiany te nastąpiły z dniem 1 stycznia 1955 r.

        W 1973 r. przeprowadzono ostatnią przed likwidacją powiatów reformę. W jej wyniku znaczna część dawnego powiatu puławskiego weszła w skład nowoutworzonego w Opolu Lubelskim. Przy Puławach według stanu na dzień 1 stycznia 1973 r. pozostały gminy: Baranów, Garbów, Janowiec, Kazimierz Dolny, Końskowola, Kurów, Nałęczów, Puławy, Wąwolnica i Żyrzyn.

        Dnia 28 V 1975 roku sejm przyjął ustawę o dwustopniowym podziale administracji państwowej. Powołano 49 małych województw przy jednoczesnej likwidacji powiatów. Obszar dawnego, puławskiego, znalazł się w województwie lubelskim.

        Należy stwierdzić, że nowy podział administracyjny nie przyniósł spodziewanych rezultatów. W konsekwencji w 1998 r. postanowiono przywrócić tradycyjny trójstopniowy podział administracyjny, m. in. ustawami z 24 VII 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa, wejściem w życie ustawy o samorządzie powiatowym, ustawy o samorządzie województwa oraz ustawy o administracji rządowej w województwie. Nowy podział administracyjny zaczął obowiązywać od 1. I.1999 r.

        Odtworzony powiat puławski w okresie wejścia w życie trójstopniowego podziału administracyjnego zajmował powierzchnię 933 km2 i zamieszkiwało go 123 438 osób. W jego składzie znalazły się gminy: Baranów, Janowiec, Kazimierz Dolny, Końskowola, Kurów, Markuszów, Nałęczów, Puławy (gmina), Puławy (gmina-miasto), Wąwolnica i Żyrzyn.